De rode en de zwarte jonker

Dit is zo’n boek waarbij mijn TBR-stapel me verwijtend aankeek — geschiedenis, degelijk, vast belangrijk — maar eenmaal begonnen las het zichzelf verder. Hooghiemstra opent niet met grote politieke gebaren, maar met mensen van vlees en bloed. Twee broers, dezelfde jeugd, dezelfde aristocratische opvoeding, en toch diametraal tegenover elkaar in een tijd waarin keuzes letterlijk levensgevaarlijk waren. Het fascineerde me vanaf de eerste pagina.

Wat dit boek bijzonder maakt, is de zachte precisie waarmee Hooghiemstra schrijft. Ze oordeelt niet, ze ontleedt. Haar stijl is beheerst, helder en toch betrokken. Je voelt het jarenlange bronnenonderzoek — brieven, egodocumenten, archieven — maar nergens wordt het droog of academisch. Integendeel: het is geschiedenis met hartslag. Met een kop thee en een deken zat ik te lezen over ideologieën, morele dilemma’s en familiebanden die onder spanning kwamen te staan, en ik vergat bijna dat dit geen roman was.

De kracht zit in de gelaagdheid van de broers. Marinus, de ‘rode jonker’, kennen we uit de geschiedenisboeken: gijzelaar, PvdA-fractievoorzitter, antifascist. Willem daarentegen werd na de oorlog bijna uitgewist. Hooghiemstra geeft hem geen rehabilitatie, maar wel context. Dat is iets anders — en veel moeilijker. Ze laat zien hoe beide mannen worstelden met hun homoseksuele gevoelens in een streng christelijke, burgerlijke wereld waarin daarvoor nauwelijks ruimte bestond. Hun keuze voor een ideologie wordt zo niet vergoelijkt, maar wel menselijker. En dat maakt het ongemakkelijk én noodzakelijk om te lezen.

De sfeer van het boek is doordrenkt van het interbellum: een tijd van ideologische honger, van zoeken naar houvast, van aristocratische families die hun vanzelfsprekendheid zagen wankelen. Hooghiemstra toont hoe seculiere ideologieën voor beide broers een belofte van bevrijding vormden — zij het in totaal verschillende richtingen. Dat spanningsveld vond ik misschien wel het meest intrigerende element: hoe twee mensen vanuit vergelijkbare verlangens zulke tegengestelde keuzes kunnen maken.

Het tempo is bedachtzaam, maar nooit traag. Er zit een onderhuidse spanning in het verhaal — je weet waar de geschiedenis naartoe beweegt, en toch hoop je stiekem dat het anders zal lopen. Dat gevoel gaf me een lichte boekenkater toen ik het uit had. Niet omdat het sentimenteel wordt, maar omdat het je dwingt na te denken over morele moed, over zwijgen en herinneren, over wie we na een oorlog zichtbaar laten zijn en wie we liever vergeten.

Wat me vooral bijblijft, is hoe dun de scheidslijn soms is tussen overtuiging en verblinding. En hoe familiebanden zelfs de grootste ideologische kloof niet helemaal kunnen uitwissen. Dit boek nestelt zich in je gedachten en fluistert nog na, lang nadat je het hebt dichtgeslagen.

Nog één hoofdstuk dan… dacht ik meerdere avonden. En voor ik het wist was ik niet alleen twee broers beter gaan begrijpen, maar ook een tijdperk dat nog altijd schaduwen werpt.